Straż miejska patroluje ulice, reaguje na zgłoszenia mieszkańców i pilnuje porządku publicznego. Nie działa jednak w każdym polskim mieście. Dlaczego jedne samorządy utrzymują własną straż, a inne z niej rezygnują? Kto podejmuje decyzję o jej utworzeniu i skąd pochodzą pieniądze na wynagrodzenia strażników, radiowozy oraz wyposażenie?
Straż miejską powołuje rada gminy, a jej działalność finansowana jest z budżetu samorządu. Oznacza to, że zarówno utworzenie formacji, jak i wysokość przeznaczanych na nią środków zależą przede wszystkim od decyzji lokalnych władz.
Kto decyduje o utworzeniu straży miejskiej?
Zgodnie z art. 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o strażach gminnych, decyzję o utworzeniu straży podejmuje rada gminy w drodze uchwały. W przypadku miasta jest to odpowiednio rada miasta.
Przed podjęciem decyzji samorząd musi zasięgnąć opinii właściwego komendanta wojewódzkiego Policji, a w Warszawie – Komendanta Stołecznego Policji. Jeżeli opinia nie zostanie wydana w ciągu 14 dni od przedstawienia wniosku, rada może podjąć decyzję bez niej.
Ważne jest rozróżnienie: opinia Policji nie jest zgodą wymaganą do utworzenia straży. Ostateczna decyzja należy do samorządu. O utworzeniu jednostki należy następnie zawiadomić wojewodę.
Straż miejska jest formacją samorządową, a nie jednostką Policji. Więcej na temat różnic między tymi służbami wyjaśniamy w artykule Straż miejska a Policja – czym się różnią i jakie mają uprawnienia?.
Czy każda gmina musi posiadać straż miejską?
Nie. Utworzenie straży miejskiej lub gminnej jest dobrowolne. Przepisy dają samorządom taką możliwość, ale nie nakładają obowiązku utrzymywania tej formacji.
W praktyce decyzja zależy między innymi od:
- liczby mieszkańców i wielkości gminy,
- skali lokalnych problemów związanych z porządkiem publicznym,
- liczby zgłoszeń wymagających interwencji,
- możliwości finansowych samorządu,
- lokalnych priorytetów dotyczących bezpieczeństwa.
Duże miasta częściej utrzymują rozbudowane jednostki, podczas gdy mniejsze samorządy mogą uznać, że koszty ich funkcjonowania są zbyt wysokie w stosunku do potrzeb.
Warto również wiedzieć, że straż miejska i straż gminna działają na podstawie tej samej ustawy. Nazwa „straż miejska” jest stosowana w gminach, w których organem wykonawczym jest burmistrz lub prezydent miasta. Szczegóły opisujemy w artykule Straż gminna – czym jest i czym różni się od straży miejskiej?.
Z jakich pieniędzy finansowana jest straż miejska?
Podstawę finansowania określa art. 5 ustawy o strażach gminnych. Zgodnie z nim koszty funkcjonowania straży pokrywane są z budżetu gminy.
Oznacza to, że utrzymanie straży jest wydatkiem samorządowym, podobnie jak finansowanie innych lokalnych zadań publicznych.
Środki budżetowe gminy pochodzą z różnych źródeł, w tym z dochodów podatkowych, opłat lokalnych, udziałów w podatkach dochodowych oraz innych wpływów przewidzianych przepisami.
Budżet straży miejskiej pokrywa przede wszystkim:
- Wynagrodzenia pracowników – pensje strażników, komendanta, dyspozytorów i pracowników administracyjnych.
- Utrzymanie pojazdów – zakup radiowozów, paliwo, ubezpieczenia, przeglądy i naprawy.
- Wyposażenie służbowe – mundury, środki łączności, sprzęt ochronny i inne wyposażenie niezbędne do pracy.
- Utrzymanie siedziby – opłaty za lokale, energię, ogrzewanie oraz wyposażenie biurowe.
- Szkolenia pracowników – przygotowanie zawodowe oraz doskonalenie umiejętności strażników.
- Systemy informatyczne – oprogramowanie i narzędzia wykorzystywane do obsługi zgłoszeń oraz dokumentowania interwencji.
Wysokość wydatków zależy od wielkości jednostki, liczby zatrudnionych strażników i zakresu wykonywanych zadań. Nie istnieje jedna, ustawowo określona kwota, którą każda gmina musi przeznaczyć na straż miejską.
Czy straż miejska utrzymuje się z wystawianych mandatów?
To jedno z częściej pojawiających się pytań. Straż miejska może nakładać mandaty za wykroczenia należące do jej kompetencji, ale nie oznacza to, że utrzymuje się bezpośrednio z wystawianych kar.
Zgodnie z art. 100 § 3 Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia grzywny nakładane przez funkcjonariuszy organów podległych władzom samorządowym stanowią dochód właściwej jednostki samorządu terytorialnego.
W praktyce oznacza to, że:
- pieniądze z mandatów wystawionych przez straż miejską trafiają do budżetu samorządu,
- nie są automatycznie przekazywane do dyspozycji straży na dodatkowe wydatki,
- wysokość finansowania straży wynika z decyzji budżetowych samorządu, a nie z liczby wystawionych mandatów,
- strażnik nie otrzymuje części kwoty mandatu jako wynagrodzenia za jego wystawienie.
Wpływy z mandatów mogą więc zwiększać dochody gminy, ale nie stanowią odrębnego systemu finansowania straży miejskiej.
Kto zatrudnia komendanta i nadzoruje straż miejską?
Utworzenie straży miejskiej nie oznacza, że rada miasta bezpośrednio zarządza jej codzienną działalnością.
Na podstawie art. 7 ustawy o strażach gminnych komendanta zatrudnia wójt, burmistrz lub prezydent miasta, po zasięgnięciu opinii właściwego komendanta wojewódzkiego Policji.
Komendant kieruje pracą jednostki, odpowiada za jej organizację i realizację powierzonych zadań. Jego bezpośrednim przełożonym jest wójt, burmistrz lub prezydent miasta.
Nadzór nad działalnością straży sprawuje organ wykonawczy gminy. W określonych ustawą obszarach, między innymi dotyczących wykonywania uprawnień strażników oraz stosowania środków przymusu bezpośredniego, nadzór sprawuje również wojewoda przy pomocy Policji.
Zakres działania formacji oraz prawa obywateli podczas interwencji szczegółowo opisujemy w artykule Ustawa o strażach gminnych – jakie przepisy regulują działanie straży miejskiej?.
Czy kilka gmin może wspólnie finansować jedną straż?
Tak. Art. 3 ustawy o strażach gminnych dopuszcza utworzenie wspólnej straży przez sąsiadujące gminy znajdujące się na terenie jednego województwa.
Wymaga to zawarcia porozumienia, które określa między innymi:
- obszar działania wspólnej straży,
- sposób podziału kosztów między samorządami,
- zasady organizacji i zarządzania jednostką,
- organ wykonawczy, któremu straż będzie podlegać.
Takie rozwiązanie może być korzystne szczególnie dla mniejszych gmin, które chcą zapewnić mieszkańcom dodatkową służbę porządkową, ale nie planują samodzielnego utrzymywania całej jednostki.
Czy rada miasta może zlikwidować straż miejską?
Tak. Skoro utworzenie straży jest decyzją samorządu, rada gminy może również zdecydować o jej rozwiązaniu.
Procedurę określa art. 4 ustawy o strażach gminnych. Przed podjęciem decyzji rada musi zasięgnąć opinii właściwego komendanta wojewódzkiego lub Stołecznego Policji i zawiadomić wojewodę. Jeżeli opinia nie zostanie wydana w ciągu 14 dni od przedstawienia wniosku, rada może podjąć decyzję bez niej.
Powodem likwidacji mogą być wysokie koszty utrzymania, zmiana priorytetów samorządu lub ocena skuteczności działania jednostki.
Rozwiązanie straży miejskiej nie oznacza jednak likwidacji obowiązków gminy związanych z porządkiem publicznym. Samorząd nadal musi realizować swoje ustawowe zadania, choć może organizować ich wykonywanie inaczej.
Jak sprawdzić, ile miasto wydaje na straż miejską?
Mieszkańcy mają prawo dowiedzieć się, ile samorząd przeznacza na utrzymanie straży miejskiej. Informacje dotyczące wydatków publicznych są co do zasady jawne.
Najłatwiej rozpocząć od Biuletynu Informacji Publicznej (BIP) właściwego urzędu miasta lub gminy.
Warto sprawdzić:
- uchwałę budżetową na bieżący rok,
- sprawozdanie z wykonania budżetu za poprzedni rok,
- wydatki wykazywane w części dotyczącej bezpieczeństwa publicznego i ochrony przeciwpożarowej,
- informacje i sprawozdania publikowane przez samą straż miejską.
Jeżeli szczegółowe dane nie są opublikowane, można złożyć do urzędu wniosek o udostępnienie informacji publicznej. Można w nim zapytać na przykład o całkowity roczny koszt utrzymania straży, liczbę etatów, wydatki na wynagrodzenia oraz wpływy z wystawionych mandatów.
Pozwala to porównać ponoszone koszty z zakresem działalności jednostki i liczbą podejmowanych interwencji.
Podsumowanie – kto odpowiada za istnienie i finansowanie straży miejskiej?
O powołaniu straży miejskiej decyduje rada gminy, a za finansowanie jej działalności odpowiada samorząd. Straż nie jest jednostką obowiązkową, dlatego każda gmina może samodzielnie ocenić, czy potrzebuje takiej formacji i ile środków jest w stanie przeznaczyć na jej utrzymanie.
Wójt, burmistrz lub prezydent miasta sprawuje nadzór nad codzienną działalnością straży, natomiast rada gminy podejmuje kluczowe decyzje dotyczące jej utworzenia, rozwiązania oraz finansowania poprzez budżet.
Warto przy tym pamiętać, że choć mandaty wystawiane przez straż miejską stanowią dochód samorządu, nie są one bezpośrednim źródłem wynagrodzeń strażników ani podstawą ustalania budżetu jednostki.
Podstawy prawne:
- Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. o strażach gminnych – w szczególności art. 1–9.
- Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia – art. 100 § 3, dotyczący dochodów z grzywien.